حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2173
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
كه براى جهانگيريشان حدّى است . اين دولت يكى از بزرگترين دولى است كه در ايران تشكيل شده و از حيث مدّت عمرش طولانىترين دولتى ، كه تا زمان ما در ايران بوجود آمده . اكنون بهتر است بذكر وقايع اين دوره بپردازيم ، زيرا از اين راه اوضاع و احوال اين دولت بهتر و بيشتر روشن خواهد بود . منابع كتاب قبل از شروع بمطلب بايد تذكّر دهيم ، كه مبانى اين كتاب بيشتر بر سرچشمههاى غربى است ، يعنى بر كتبى ، كه مورّخين و نويسندگان يونانى و رومى نوشتهاند و تحقيقاتى ، كه دانشمندان اروپائى در مسكوكات اشكانى و نيز در آثارى ، كه از دوره پارتى پيدا شده ، كردهاند . جهت آن است ، كه مورّخين و نويسندگان قرون اوّلى اسلامى از ايرانى و عرب ، چنان كه خودشان گفتهاند و اگر هم نميگفتند معلوم بود ، اطلاعات كمى از اين دوره داشتهاند و چه بسا ، كه اين دوره را با دوره جانشينان اسكندر و سلوكيها مخلوط كرده و بيك نام كلّى ، كه « ملوك الطّوايف » باشد ، قناعت ورزيده ، بالاخره چيزى هم نگفتهاند ( در جاى خود ، وقتى كه از اين نوع نويسندگان و نوشتههاى آنان صحبت خواهيم داشت ، اين نكته روشن خواهد بود ) . اما مورّخين و نويسندگان يونانى و رومى ، كه نامشان پائينتر گفته خواهد شد ، نظر بروابطى ، كه دولت سلوكى يا امپراطورى روم با دولت پارت داشتهاند و از جهت جنگهائى ، كه بين اين دولتها روى داده ، وقايع بسيارى را نوشتهاند و ديگر اينكه در زمان قياصره اوّلى روم نظرى بود ، كه مقام پارت را حقّا با مقام روم مساوى ميدانستند و حتّى عقيده داشتند ، كه دنياى معلوم آن روز بين دو دولت رومى و پارتى تقسيم شده . از اينرو مورّخين رومى عادت كرده بودند ، كه گاهى در باب وضع دولت پارت و عادات و اخلاق اشكانيان در كتب خود اطلاعاتى بدهند ، چه مربوط بروميها باشد ، چه نباشد . اين نظر باعث گرديده ، كه ديوكاسسيوس و يوسف فلاويوس و تاسىتوس زمانهاى تاريخى را از 69 ق . م تا 72 ميلادى بطور كامل براى ما شرح دادهاند .